थारु समुदायमा सांस्कृतिक घरविहीनता

शेयेर गर्नुहोस

संजय चौधरी, टीकापुर १६ असोज/
सांस्कृतिक घरविहीनता (Cultural Homelessness) भन्नाले व्यक्तिले आफ्नो भाषा, संस्कृति, परम्परा, सामुदायिक मूल्य तथा ऐतिहासिक पहिचानसँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको अनुभव गर्नु हो। विश्वव्यापीकरण, आधुनिक शिक्षा, बसाइँसराइ, शहरीकरण तथा सञ्चार प्रविधिको तीव्र विकाससँगै नेपालका आदिवासी जनजातिहरूमा यस्तो अवस्था बढ्दो रूपमा देखापर्न थालेको छ।जस मध्ये थारु समुदाय यस प्रक्रियाबाट प्रभावित हुने प्रमुख आदिवासी समुदायमध्ये एक हुन् ।
थारु समुदाय नेपालको सबैभन्दा ठूलो आदिवासी जनजाति समुदायहरूमध्ये एक हो (नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (सन् २०२१) अनुसार थारु जनसंख्या: १८,०७,१२४ जना) ।थारुहरूको इतिहास, भाषा, संस्कृति तथा जीवनशैली नेपालको सामाजिक विविधताको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। तर पछिल्लो समय युवा पुस्तामा मातृभाषाको प्रयोग घट्नु, परम्परागत ज्ञान हस्तान्तरण कमजोर हुनु तथा आधुनिक संस्कृतिप्रतिको आकर्षण बढ्नुले सांस्कृतिक घरविहीनताको समस्या सिर्जना गरिरहेको छ।
सांस्कृतिक घरविहीनताको अवधारणा र थारु समुदाय
ब्रिटिश समाजशास्त्री एन्थोनी गिडेन्सले आधुनिक समाजमा तीव्र सामाजिक परिवर्तनले व्यक्तिको परम्परागत पहिचानमा संकट उत्पन्न गर्ने कुरा उल्लेख गरेका छन्। यही सन्दर्भमा सांस्कृतिक घरविहीनता भन्नाले व्यक्ति आफ्नो मूल संस्कृतिबाट टाढिँदै जाने र नयाँ संस्कृतिमा पनि पूर्ण रूपमा स्थापित हुन नसक्ने अवस्थालाई जनाउँछ। यो कुरा थारु युवाहरूमा यस्तो अवस्था विभिन्न तरिकाले देख्न सकिन्छ।(Book Modernity and Self-Identity (1991)
पहिलो:- मातृभाषाको प्रयोग घट्दै जानु। धेरै थारु युवाहरू आफ्नो भाषा बोल्न लाज मान्ने वा आवश्यक नठान्ने अवस्थामा पुगेका छन्। यसले भाषिक पहिचान कमजोर बनाइरहेको छ।
दोस्रो:- परम्परागत ज्ञानको क्षय। वन, कृषि, स्थानीय औषधि, सामुदायिक श्रम आदानप्रदान तथा सांस्कृतिक अभ्यासबारे पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान हराउने जोखिममा छ।
तेस्रो:- सांस्कृतिक उत्सवहरूमा सहभागिता कम हुनु। माघी, जितिया, अष्टिम्की, सखिया नाच, मगौटा नाच जस्ता सांस्कृतिक अभ्यासहरूमा नयाँ पुस्ताको रुचि क्रमशः घट्दै गएको देखिन्छ।
चौथो:- बसाइँसराइ र वैदेशिक रोजगार। शिक्षाका लागि काठमाडौं तथा विदेश जाने युवाहरू आधुनिक जीवनशैलीसँग नजिकिन्छन्। उनीहरू आफ्नो समुदायबाट भौतिक र सांस्कृतिक रूपमा टाढा बन्छन्।
पाचौ :- देखासिकीको आधारमा पर सस्कृतिलाई अगाल्ने र अरुकै रहन सहन लाई परिस्कृत गर्दै लाग्ने प्रबिधि पनि बिकराल रुपमा रहेको पाईन्छ
फलस्वरूप उनीहरूले परम्परागत थारु जीवनशैलीसँग आफ्नो सम्बन्ध कमजोर भएको अनुभव गर्छन्। तर उनीहरू पूर्ण रूपमा शहरी वा विश्वव्यापी संस्कृतिमा पनि समाहित हुन सक्दैनन्। यही अवस्थाले सांस्कृतिक घरविहीनताको भावना जन्माउँछ।
थारु समुदायको इतिहास र उत्पत्ति
नेपालको नाम र अस्तित्वको उल्लेख प्राचीन स्रोतहरूमा पाइन्छ। अर्थशास्त्र (कौटिल्य) मा नेपालसम्बन्धी प्रारम्भिक सन्दर्भ रहेको उल्लेख गरिएको छ, र समुद्रगुप्तको इलाहाबाद स्तम्भ अभिलेख (चौथो शताब्दी ई.) मा “नेपाल” नाम स्पष्ट रूपमा भेटिन्छ। History of Nepal मा आधुनिक नेपाल राज्यको एकीकरण पृथ्वी नारायण शाहको नेतृत्वमा सन् १७६८ मा भएको उल्लेख छ। नेपालको उत्पत्ति ठ्याक्कै कुन शताब्दीमा भयो भन्ने विषयमा इतिहासकारहरूबीच एकमत छैन। तर नेपाल भन्ने नाम र क्षेत्रको उल्लेख कम्तीमा ईसापूर्व चौथो शताब्दी (4th century BCE) तिरका प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। [grokipedia.com], [britannica.com] र आधुनिक नेपालको स्थापना भने राजा पृथ्वी नारायण शाहले सन् १७६८ (१८औँ शताब्दी) मा विभिन्न राज्यहरू एकीकरण गरेपछि भएको मानिन्छ।
थारु समुदायको उत्पत्तिबारे विभिन्न इतिहासकार, मानवशास्त्री तथा समाजशास्त्रीहरूका फरक-फरक धारणा पाइन्छन्। थारुहरूको उत्पत्तिबारे कुनै एकमत इतिहास भेटिँदैन, तर अधिकांश अध्ययनहरूले थारुहरूलाई नेपालको तराई क्षेत्रका आदिवासी (Indigenous) समुदायका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। Britannica का अनुसार “थारु समुदायलाई नेपालको तराई क्षेत्रका आदिवासी (indigenous) समुदायमध्ये एक मानिन्छ। यद्यपि उनीहरूको बसोबासको ठ्याक्कै सुरुआती मिति भन्न नसकिएको भए तापनि मानवशास्त्रीय तथा ऐतिहासिक अध्ययनहरूले थारुहरूको तराई क्षेत्रमा लामो ऐतिहासिक उपस्थिति रहेको पुष्टि गरेका छन् (Bista, 1967; Guneratne, 2002; Britannica).”
थारुहरू नेपालमा ठ्याक्कै कति वर्षदेखि बसोबास गर्दै आएका छन् भन्ने निश्चित ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन। इतिहासकार र मानवशास्त्रीहरूबीच उनीहरूको उत्पत्तिबारे विभिन्न मतहरू छन्। तर अधिकांश अध्ययनहरूले थारुहरूलाई नेपालको तराई क्षेत्रका मौलिक (Indigenous) वा आदिवासी बासिन्दा को रूपमा स्वीकार गरेका छन्।
केही स्रोतहरूमा थारुहरू कम्तीमा १०औँ शताब्दी (लगभग १,००० वर्षभन्दा बढी समय) देखि तराई क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेको उल्लेख पाइन्छ। Insights Nepal मा Biruni को उल्लेख गर्दै थारुहरू तराईमा १०औँ शताब्दीदेखि बसोबास गरिरहेका थिए भनिएको छ । उपलब्ध ऐतिहासिक तथा मानवशास्त्रीय अध्ययनकर्ताहरूले थारु समुदायलाई नेपालको तराई क्षेत्रका पुराना बासिन्दामध्ये एक मान्छन् । यसको साथ् साथै बाहुन-क्षेत्री समुदायसँग सम्बन्धित खस-आर्य समूहको राजनीतिक उदय पश्चिम नेपालमा मध्यकालीन खस राज्य (११औँदेखि १४औँ शताब्दी-Surya Mani Adhikari: The Khasa Kingdom: A Trans-Himalayan Empire of the Middle Age (1988)) सँग जोडिएको पाइन्छ । यस आधारमा थारु समुदायको तराईसँगको ऐतिहासिक सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो र दीर्घकालीन रहेको देखिन्छ।
अर्कोतर्फ, धेरै थारु समुदाय, विशेषगरी मध्य तराईका थारुहरूले आफूलाई यस भूभागका “मूल बासिन्दा” र गौतम बुद्धसँग सम्बन्धित शाक्य-कोलिय समुदायका वंशज ठान्छन्। Tharu People – Wikipedia मा यसबारे उल्लेख गरिएको छ। थारु समुदायका केही समूहहरूले आफूलाई प्राचीन शाक्य र कोलिय वंशसँग सम्बन्धित मान्छन्, जुन गौतम बुद्धको ऐतिहासिक क्षेत्र कपिलवस्तुसँग सम्बन्धित छ। अर्कोतर्फ, विशेषगरी सुदूरपश्चिमका राना थारुहरूले आफूहरू राजस्थानको थार मरुभूमिबाट आएका राजपूत वंशज भएको मौखिक इतिहास सुनाउने गरेका छन्। Tharu People- Wikipedia मा उल्लेख भएअनुसार राना थारुहरूले आफूलाई १६औँ शताब्दीमा तराईका वन क्षेत्रमा बसाइँ सरेका राजपूतहरूको सन्तानका रूपमा व्याख्या गर्छन्।
समाजशास्त्री डोरबहादुर बिष्टले पनि थारु शब्द “थार” मरुभूमिसँग सम्बन्धित हुनसक्ने तर्क प्रस्तुत गरेका छन्। Indigenous Voice का अनुसार थारुहरूलाई “थार” क्षेत्रबाट आएका कारण थारु भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ।
यद्यपि आधुनिक आदिवासी अध्ययन तथा नेपालको आदिवासी जनजाति आन्दोलनले थारु समुदायलाई नेपालको तराई क्षेत्रका मौलिक बासिन्दा (Indigenous Peoples) का रूपमा स्वीकार गरेको छ। Tharu Commission नेपालको संविधानको धारा २६३ अन्तर्गत स्थापित संवैधानिक निकाय हो, जसले थारु समुदायको अधिकार, संस्कृति तथा पहिचानको संरक्षणमा कार्य गर्दछ।
नेपालमा थारुहरूको बसोबासको इतिहास
इतिहासतः थारुहरूको बसोबास पूर्वी झापादेखि पश्चिमी कञ्चनपुरसम्म फैलिएको थियो। उनीहरू घना वन, नदी किनार तथा मलेरियाग्रस्त तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्थे। लामो समयसम्म तराई क्षेत्रमा मलेरियाको जोखिम उच्च भएकाले बाह्य समुदायहरू त्यहाँ स्थायी रूपमा बस्न सक्दैनथे। तर थारु समुदायले स्थानीय वातावरणसँग अनुकूलन गर्दै आफ्नै विशिष्ट जीवनशैली विकास गरेको पाइन्छ। Nepal Vision Treks ले थारुहरूको जीवन वन, नदी र कृषि प्रणालीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको उल्लेख गरेको छ।
नेपालको एकीकरणपछि तराई क्षेत्र राज्यको आर्थिक स्रोतका रूपमा प्रयोग हुन थाल्यो। भूमिसुधार, वन विनाश, बसाइँसराइ तथा मलेरिया उन्मूलन कार्यक्रमपछि पहाडी समुदायहरूको ठूलो संख्या तराईमा बसाइँ सरे। यसले थारु समुदायको जनसांख्यिक तथा सांस्कृतिक संरचनामा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो। धेरै थारुहरू आफ्नो परम्परागत भूमिबाट विस्थापित भए र कमैया (bonded labour) जस्तो शोषणकारी व्यवस्थाको चपेटामा परे। Insights Nepal का अनुसार सन् २००० मा नेपाल सरकारले कमैया प्रथा औपचारिक रूपमा अन्त्य गरेको थियो।
आज थारु समुदाय नेपालको २० भन्दा बढी जिल्लामा फैलिएको छ। कैलाली र कञ्चनपुरमा मुख्यतया राना थारु तथा कठरिया थारु समुदायको बसोबास पाइन्छ
थारु भाषा र सांस्कृतिक पहिचान
थारु भाषा केवल सञ्चारको माध्यम मात्र होइन, इतिहास, संस्कृति, लोककथा, सामाजिक मूल्य तथा सामूहिक स्मृतिको वाहक पनि हो। विभिन्न भूगोलमा विभिन्न प्रकारका थारु भाषाहरू बोलिन्छन्, जसमा राना थारु, कठरिया थारु, डंगौरा थारु, कोचिला थारु लगायतका भाषिक रूपहरू समावेश छन्। बुक आफ Tharu Languages अनुसार थारु भाषा परिवारका विभिन्न रूपहरू नेपालका तराई जिल्लाहरूमा बोलिन्छन्।
थारु समाजमा बोलिने डगौरा थारु, रझेतिया थारु, राना थारु र कठरिया थारु भाषा समुदायको सांस्कृतिक पहिचानको आधारस्तम्भ मानिन्छ। र पारिवारिक संस्कारहरू यही भाषामार्फत पुस्तान्तरण हुँदै आएका छन्।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा विद्यालय, सरकारी कार्यालय तथा सार्वजनिक क्षेत्रमा नेपाली भाषाको वर्चस्व बढ्न थालेपछि थारु भाषाको प्रयोग घट्दै गइरहेको छ। धेरै अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीलाई नेपाली र अंग्रेजी सिकाउनमा प्राथमिकता दिन थालेका छन्। परिणामस्वरूप नयाँ पुस्ताका थुप्रै बालबालिकाले थारु भाषा बुझ्ने तर बोल्न नसक्ने अवस्था देखिन थालेको छ।
थारुको सामाजिक परिबर्तन
थारु समाजमा आजकाल तीव्र सामाजिक रूपान्तरणको प्रक्रियाबाट गुज्रिरहेका छन्। विद्यालय, बजार, सञ्चार प्रविधि, वैदेशिक रोजगार र शहरीकरणले थारु समुदायमा नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरेका छन्। तर यससँगै सांस्कृतिक चुनौतीहरू पनि बढेका छन्। यिनीहरु कुनै पनि काम गर्न पछी नपर्ने र अवसरमा पाएमा अगाडी सम्म पुग्न सक्ने क्षमता पछिल्लो दशक हरुमा प्रसस्त देख्न पाइन्छ ।
धेरै थारु परिवारमा अहिले दैनिक संवाद नेपाली भाषामा हुने गरेको छ। परम्परागत थारु घर, सामुदायिक संरचना, लोककला तथा सामाजिक अभ्यासहरू क्रमशः परिवर्तन हुँदै गएका छन्। युवा पुस्ताले सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी संस्कृतिबाट प्रभावित जीवनशैली अपनाइरहेका छन्। यद्यपि उनीहरूको जातीय पहिचान भने थारु नै रहन्छ। यस प्रकार पहिचान र व्यवहारबीचको दूरीले सांस्कृतिक द्वन्द्व सिर्जना गरिरहेको छ।
न्यूनीकरणका व्यावहारिक उपायहरू
समावेशी पाठ्यक्रम निर्माण र सांस्कृतिक संरक्षणको दृष्टिकोणले थारु समुदायको सांस्कृतिक घरविहीनताको समस्या सम्बोधन गर्न देहायका उपायहरू अपनाउनु अपरिहार्य देखिन्छ:
मातृभाषाको संरक्षण र प्रवर्द्धन: परिवार, समाज र दैनिक व्यावहारिक प्रयोगमा थारु भाषाको निरन्तर प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने।
मातृभाषा शिक्षा लागू गर्ने: स्थानीय थारु मातृभाषामा आधारित पठनपाठन र समावेशी पाठ्यक्रमको व्यवस्था गर्ने।
स्थानीय इतिहास र ज्ञानको दस्तावेजीकरण: मौखिक रूपमा रहेका लोककथा, कहकुत, खिसा, परम्परागत औषधि र इतिहासलाई लिखित तथा डिजिटल रूपमा अभिलेखबद्ध गर्ने।
सांस्कृतिक अभ्यासहरूको प्रवर्द्धन: माघी, जितिया, अष्टिम्की, सखिया तथा मगौटा नाच जस्ता मौलिक सांस्कृतिक पर्व र नृत्यहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने। अरुको सस्कृतिलाई अद्दर गर्ने तर देखासिकी नगर्ने
युवा पुस्ताको अर्थपूर्ण सहभागिता: सांस्कृतिक संरक्षण, सामुदायिक विकास र निर्णय प्रक्रियामा थारु युवाहरूको नेतृत्वदायी र सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्ने।
निष्कर्ष
थारु समुदाय नेपालको प्राचीन आदिवासी समुदायमध्ये एक हो, जसको इतिहास तराईको भूगोल, वन वातावरण, कृषि प्रणाली तथा सांस्कृतिक सम्पदासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। सुदूरपश्चिमका कैलाली र कञ्चनपुर क्षेत्रमा बसोबास गर्ने थारु समुदायले आफ्नो भाषा, संस्कृति र सामाजिक पहिचानको संरक्षण गर्दै आएको भए पनि आधुनिकता, बसाइँसराइ, औपचारिक शिक्षा तथा विश्वव्यापी संस्कृतिको प्रभावका कारण सांस्कृतिक घरविहीनताको चुनौती सामना गरिरहेको छ।
थारु मातृभाषाको संरक्षण, स्थानीय इतिहासको दस्तावेजीकरण, विद्यालयमा मातृभाषा शिक्षा, सांस्कृतिक अभ्यासहरूको प्रवर्द्धन तथा युवापुस्ताको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्न सकिएमा सांस्कृतिक घरविहीनताको समस्या न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। यसले थारु समुदायको ऐतिहासिक गौरव, सांस्कृतिक निरन्तरता तथा सामुदायिक आत्मपहिचानलाई दीर्घकालसम्म जीवन्त राख्न मद्दत गर्नेछ।
अन्तिममा एउटा गम्भीर प्रश्न; थारु समुदायमा सांस्कृतिक घरविहीनता (Cultural Homelessness) किन ? र यसको जिम्मवारी कसले लिने ?
चौधरी टीकापुर नगरपालिका वडा नं. ७ बैदिका स्थानीय हुन ।